แรกนาขวัญ หรือ นาตาแฮก คือ ทำนาครั้งแรก อยู่กับชุมชนมานานแล้ว ตั้งแต่ยังไม่มีรัฐหรือราชอาณาจักร ตั้งแต่ก่อนอิทธิพลของฮินดูจะเข้ามาครอบงำในแถบนี้ เป็นการทำพิธีตามความเชื่อเรื่องผี เรื่องขวัญ เรื่องพระภูมิเจ้าที่ ผีบ้านผีเรือน ผีฟ้า
เราพบหลักฐานการดำรงอยู่ของชุมชนกสิกรรม ในภาพเขียนโบราณทั่วลุ่มแม่น้ำโขง เช่น ผาหมอนน้อย อำเภอโขงเจียม จังหวัดอุบลราชธานี ที่นักวิชาการมีความเห็นว่าภาพเขียนอายุประมาณ ๒,๕๐๐ ปี ลักษณะการวาดเหมือนการบูชาหรือแสดงการเคารพ “ขวัญ”
ถ้าเป็นคนพื้นเมืองลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา เรียกแรกนาขวัญ จะทำกันช่วงเดือนหกทางจันทรคติ แต่ชุมชนที่อยู่ทางต้นน้ำ ย้อนไปทางล้านนาหรือขึ้นไปตอนบนถึงด้านตอนใต้ของจีนจะทำกันเดือนแปด เวียดนามจัดในเดือนเจ็ด ตามลักษณะอากาศของแต่ละภูมิภาค และพิธีกรรมคล้ายกันนี้พบทางตอนใต้ของอินเดีย และ ศรีลังกา เช่นกัน
จนเมื่อฮินดูครอบงำความเชื่ออีกชั้นหนึ่ง พิธีในแถบนี้เริ่มเกี่ยวข้องกับชนชั้นปกครอง สมัยอยุธยาเป็นงานใหญ่ที่กษัตริย์เข้ามาเกี่ยวข้อง เช่นเดียวกับ จักรวรรดิเวียดนามที่จักรพรรดิเป็นผู้ทำพิธีนี้สืบทอดมาตั้งแต่ราชวงศ์เล อาณาจักรเจนละก็มีบันทึกว่ามีพิธีแรกนาขวัญเช่นกัน อาณาจักรพระนคร (เดิมคือ เจนละ ที่ประกาศอิสรภาพจากชวา และเรียกเชื้อชาติตนเองว่า เขมร) ก็มีพิธีนี้เช่นกัน
ปัจจุบันนี้ แรกนาขวัญ ใน ลาว พม่า ศรีลังกา เวียดนาม เป็นเพียงพิธีหรือวัฒนธรรมท้องถิ่น มีเพียงแค่ ไทยกับกำพูชา ที่ยังให้สถาบันกษัตริย์มาเกี่ยวข้อง และถือเป็นพิธีกรรมของชาติ ในขณะที่ประเพณีวัฒนธรรมใกล้เคียงกัน คือการขอขมาแม่น้ำ (หรือลอยกระทงในปัจจุบัน) ก็ยังเป็นประเพณีท้องถิ่น
ในแง่ มานุษยวิทยา แรกนาขวัญเป็นพิธีกรรมที่บ่งบอกความสำคัญของกสิกรรม เป็นพิธีของการรวมกลุ่มเป็นชุมชน การลงหลักปักฐานและสร้างอาณาเขต เป็นหนึ่งในพิธีกรรมที่ยังคงสืบสานอยู่ แม้จะเปลี่ยนไปบ้างตามวันเวลาเป็นธรรมดาโลก